Skelet

©NannaDis

Een prehistorische mammoet in België komt thuis.

Tekst: Julie Saetre
Foto’s: Nanna Dis

Toen een paar bouwvakkers op een avond in februari 1860 bij een bouwproject op een hoop botten stuitten, gooiden ze die eerst weg, omdat ze dachten dat het afval was.Het werd al donker en de botten, die op een diepte van 10 meter in de bodem lagen, belemmerden het graafwerk voor het Netekanaal in de Belgische stad Lier.

Maar blijkbaar hebben enkele leden van de opgravingsploeg in de schemering nog even wat beter gekeken. De arbeiders beseften dat het niet zomaar wat botten waren.Ze waren afkomstig van een wolharige mammoet, een lomp, herbivoor zoogdier met een dikke vacht, dat meer dan 10.000 jaar geleden zijn ondergang tegemoet liep.De arbeiders begonnen de onderdelen te verzamelen. Uiteindelijk wisten ze de restanten van drie wolharige mammoeten op te graven.Een van die geraamtes, van een mannetje dat op ongeveer 35-jarige leeftijd was gestorven, was bijna compleet.

image description
Het originele mammoetskelet van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen.

Deze ontdekking wekte de belangstelling van medewerkers van het Koninklijk Belgisch Instituut voorNatuurwetenschappen in Brussel, bijna 50 kilometer daarvandaan.Op dat moment bevond het enige opgezette mammoetgeraamte van Europa zich in de Russische stad St. Petersburg.De medewerkers van het Belgische instituut wilden deze buitenkans niet missen en besloten zelf een tentoonstelling op te zetten.De botten gingen voorgoed weg uit Lier, en in 1869 onthulde het instituut met trots het enige opgezette mammoetskelet in West-Europa.

Een tijdlang was de mammoet van Lier een plaatselijke legende. Het verhaal van de historische ontdekking werd verteld aan schoolkinderen en doorverteld door ouders.Maar in de 21eeeuw was Lier bekend om zijn toeristische trekpleisters, zoals de markante Zimmertoren, met dertien klokken die de tijd in alle werelddelen aangeven, de getijen, de schijngestalten van de maan enzovoort.Slechts weinig bewoners van Lier hadden ooit van de mammoet gehoord.

Daar wilde Bart De Bie verandering in brengen.Tijdens zijn termijn als president van de Kiwanis-club van Lier Twee Neten, in 2017-2018, kwam hij met een voorstel:haal de mammoet terug.Nou ja, niet letterlijk.Het geraamte is al 150 jaar de belangrijkste aanwinst van het Koninklijk Belgisch Instituut.Wat De Bie in gedachten had, was een replica van het geraamte, te plaatsen in het Stadsmuseum van Lier, zodat schoolkinderen en andere bewoners iets konden leren over dit vergeten stukje geschiedenis.

“Het is een reusachtig dier,” zegt De Bie.”Kinderen zullen er versteld van staan als ze het zien.”

De Bie en zijn mede-Kiwanisleden dachten na over de mogelijkheden om een goed gelijkend model van een mammoet te maken, 5 meter lang, 3,5 meter hoog en 2 meter breed.Eerst wilden ze een kunstenaar vragen om een skelet van brons te maken, maar dat was veel te duur (ongeveer 500.000 euro).Toen overwogen ze een houten beeld te nemen, maar dat zou minder gedetailleerd worden dan ze wilden.

Vervolgens dachten ze aan Materialise, een vooraanstaand internationaal 3D-printbedrijf.Dit bedrijf, bekend om zijn software-innovaties, print een grote verscheidenheid aan producten voor sectoren zoals de luchtvaart, de gezondheidszorg en producenten van sportschoenen.Ze hebben de capaciteit om grote constructies te printen. Zo maken ze bijvoorbeeld prototypes van dashboards, bumpers enz. voor autofabrikanten.

“Oud en nieuw komen hier bij elkaar,” legt De Bie uit.“Het oude is de mammoet, en die gaan we reproduceren met de nieuwe 3D-printtechnologie.”


“Het is geen kwestie van: hier is het bestand, één druk op de knop en daar is de mammoet. Er wordt aan gewerkt door een groot team van technici, deskundigen, ontwerpers en productiemedewerkers.”

— Kristof Sehmke, hoofd communicatie, Materialise


De Kiwanis-leden benaderden medewerkers van Materialise, die de uitdaging wel aandurfden.Het bedrijf had al een paar indrukwekkende projecten gedaan, waaronder replica’s van de mummie van de Egyptische farao Toetankhamon, van Ötzi de ijsmummie en van een bewerkte kroon uit de film Black Panther.Maar het skelet van een mammoet namaken … Zo groot(s) hadden ze het nog nooit aangepakt.

“Dit is een primeur voor ons,” zegt Kristof Sehmke, hoofd communicatie bij Materialise.“Dit is het grootste object wat we ooit geprint hebben.Heel uniek, zelfs voor ons.”

De club benaderde de burgemeester van Lier met het voorstel, dat enthousiast werd ontvangen.De stad Lier zou 25.000 euro van de totale kosten van het project, 100.000 euro, voor haar rekening nemen, en de burgemeester beloofde dat de mammoet een prominente plaats zou krijgen in het Stadsmuseum, mits de Kiwanis-club het resterende bedrag zou financieren.Velen hadden hun twijfels toen ze hoorden over het project en het bijbehorende prijskaartje.

“Niemand geloofde dat we zo’n groot bedrag bij elkaar zouden krijgen,” herinnert De Bie zich.“Maar ik zei: Kom op,niets is onmogelijk.Ik geloofde heel erg in het project.”

De Bie, een paar medeclubleden en de burgemeester van Lier waren onverschrokken en organiseerden een dag voor fondsenwerving.Ze benaderden drie bedrijven. Twee daarvan zegden meteen schenkingen toe van in totaal 50.000 euro.

“We zeiden: Oké,nu wordt het werkelijkheid,” zegt De Bie.

Toen Materialise groen licht kreeg, stelde het personeel een plan van aanpak op.Een mammoet namaken is niet zo simpel, zelfs met moderne technologie.


Hoe maak je een mammoet?Het ontwerp- en productieteam van Materialise zet de 3D-replica van de mammoet in elkaar. Foto’s ter beschikking gesteld door Materialise.


“Het is geen kwestie van: hier is het bestand, één druk op de knop en daar is de mammoet,” legt Sehmke uit.“Er wordt aan zo’n project gewerkt door een groot team van technici, deskundigen, ontwerpers en productiemedewerkers.”

Gelukkig had het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen alle 320 botten van het geraamte al gescand, en de paleontoloog Mietje Germonpré, die gespecialiseerd is in zoogdieren uit de ijstijd, wilde Materialise wel adviseren.Een technisch team ging op bezoek in het Koninklijk Instituut. Met hun laptops zaten ze samen met Germonpré voor een origineel geraamte, om te bestuderen hoe alle beenderen onderling verbonden waren.

Dankzij het overleg kreeg het team een unieke kans.In het originele skelet ontbreken een paar botten, waaronder de linkerslagtand, en de bovenkaak is gebroken.Bovendien is er nu meer bekend over mammoeten dan in 1860.Deskundigen weten nu dat de staart langer is en dat de welving van de ruggengraat anders is dan in het opgestelde exemplaar.Door middel van het 3D-printproces zouden nieuwe botten gemaakt kunnen worden om de ontbrekende en gebroken exemplaren te vervangen, en individuele botontwerpen zouden kunnen worden veranderd om ze anatomisch correcter te maken.

“Dit was een heel ambitieus project,” merkt Germonpré op.

Gewapend met de kennis die ze dankzij Germonpré hadden opgedaan, richtten de technici hun aandacht op het opzetten van een nieuw skelet.Het origineel steunde op een op maat gemaakt ijzeren onderstel. Dit zorgde voor stevigheid, maar was wel duidelijk zichtbaar.Het team van Materialise ontwierp een inwendig steunsysteem van koolstof. De gaten in de botten waren aan het zicht onttrokken, wat een visueel aantrekkelijker beeld opleverde.

“Je ziet de verbindingen tussen de botten bijna niet,” zegt Sehmke.“Je ziet alles van het skelet en de beenderen, maar de steunconstructie zie je niet.Het is echt indrukwekkend.”

©NannaDis

Vergeleken met de plannings- en ontwerpwerkzaamheden was het eigenlijke 3D-printproces een fluitje van een cent.De 3D-printers werden aangestuurd door de digitale ontwerpbestanden van de technici.Het printen zelf gebeurde in een groot reservoir, gevuld met vloeibare hars.Op het oppervlak waarop de beenderen werden geprint, werd eerst een vloeibare laag uv-gevoelig polymeer aangebracht.Daarna ‘tekende’ een uv-laser het ontwerp op het oppervlak volgens de digitale bestanden, waarna de vloeistof in de gewenste vorm hard werd.Het overgebleven hars in het reservoir bleef vloeibaar.

Vervolgens zakten het oppervlak en de eerste laag van het object een stukje naar beneden, waarna het proces herhaald werd, totdat het 3D-bot compleet was en uit het reservoir kon worden gehaald.Hoever zakte het object precies?

“De harslaag is maar een tiende millimeter dik,” legt Sehmke uit.“Verticaal kunnen we ongeveer 10 centimeter per dag doen.Negen machines waren 24 uur per dag, zeven dagen per week bezig om alle beenderen te printen.”

Het toeval wil dat de machines waarop Sehmke doelt “mammoetprinters” worden genoemd. Ze horen bij de grootste 3D-types die er bestaan.Het printbed zelf is indrukwekkend: 2100 x 700 x 800 millimeter – zoals Sehmke zegt: “Ongeveer zo groot als een bushalte.”

Het duurde een hele maand om alle 320 mammoetbeenderen te printen. Alleen al de slagtanden duurden tien dagen.Daarna moesten alle geprinte onderdelen worden afgewerkt met een combinatie van verven, texturen en lakken, om deze half-doorzichtige plastic delen te transformeren in geloofwaardige beenderen. Voordat de beenderen naar het Stadsmuseum van Lier werden overgebracht, werden ze als proef samengevoegd bij Materialise.Daarna werd het skelet weer uit elkaar gehaald en voorzichtig herbouwd op de nieuwe locatie.

©NannaDis

Op 27 september 2018 werd het skelet door de Kiwanis-leden en het Stadsmuseum onthuld voor een nieuwsgierig publiek.Iedereen zat al wekenlang in spanning, deels dankzij het communicatieteam van Sehmke bij Materialise.

“De mensen van marketing zeiden: “We gaan een mammoet printen.Zou je daar iets mee kunnen doen?”zegt Sehmke grinnikend.“Ja,dat denk ik wel.”

“Er was veel belangstelling, veel meer dan we verwacht hadden, van de plaatselijke en landelijke pers en televisie,” zegt De Bie.“Het was op primetime in het nieuws op twee landelijke tv-zenders.Op de ene zender zelfs drie keer.En ook nog op een lokale tv-zender.En alle kranten waren er.”

De mammoet van Lier was weer thuis.Een tijdje geleden was dit volgens De Bie nog “een verhaal dat niemand meer kent”; nu had het een gelukkige – en gedenkwaardige – afloop.



 

Submit a comment

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s